Telefonunda binlerce fotoğraf var. Bazılarını yıllardır açmadın, bazılarını silemiyorsun. İkisinin de bir sebebi var.
Önce bir yanlış anlaşılmayı gidereyim: burada anlattığım şeyin ışık tedavisiyle bir ilgisi yok. Türkçede "fototerapi" kelimesi tıpta cilt hastalıkları ya da yenidoğan sarılığı için kullanılan ışık uygulamalarını da anlatıyor. Bu yazının konusu tamamen başka bir alan — fotoğrafın, insanın kendi iç dünyasına ulaşmak için bir araç olarak kullanılması.
Bu alanın kurucusu, Kanadalı psikolog ve sanat terapisti Judy Weiser. 1975'te "fotoğrafçılık bir fiildir" fikrini ortaya attığında söylemek istediği şuydu: burada önemli olan ortaya çıkan görüntünün estetiği değil, o görüntüyle kurduğumuz ilişki.
İki farklı şey: fototerapi ve terapötik fotoğrafçılık
Bu ikisi sürekli birbirinin yerine kullanılıyor, oysa Weiser aralarına net bir çizgi çekiyor.
Fototerapi (PhotoTherapy), fotoğrafların bir terapi ya da danışmanlık seansında, eğitimli bir terapist eşliğinde yapılandırılmış biçimde kullanılmasıdır. Yani terapötik bir ilişki içinde gerçekleşir; fotoğraflar konuşmayı derinleştiren araçlardır.
Terapötik fotoğrafçılık (Therapeutic Photography) ise fotoğrafa dayalı, kişinin kendi başına ya da grup içinde yürütebileceği çalışmalardır ve bir terapistin resmî rolünü gerektirmez. Atölye formatında yaptığım çalışmalar bu kategoriye girer.
Aradaki fark akademik bir ayrıntı değil, etik bir sınır. Bir atölyede kimse tanı almaz, kimseye tedavi uygulanmaz. Yapılan şey, insanların kendi malzemeleriyle kendi hikâyelerine bakmasına alan açmaktır.
Fotoğraf, henüz cümleye dönüşmemiş şeyleri konuşulabilir hâle getirir.
Weiser'ın beş tekniği
Weiser, fotoğrafla kurduğumuz ilişkiyi beş ayrı konuma ayırıyor. Kendisi bunları bir elin beş parmağına benzetiyor: ayrı ayrı tarif edilebilirler ama asıl işlevlerini birlikte çalıştıklarında görürler.
- Kişinin kendi çektiği ya da topladığı fotoğraflar — neyi kadraja aldığımız, neye bakmayı seçtiğimizle ilgilidir
- Başkalarının kişiyi çektiği fotoğraflar — başkalarının gözünde nasıl göründüğümüz, nasıl poz verdiğimiz
- Otoportreler — kişinin kendini, kendi kontrolünde temsil etmesi
- Aile albümleri ve biyografik koleksiyonlar — kimin fotoğrafta olduğu kadar kimin olmadığı da anlam taşır
- Foto-projektif çalışma — bir fotoğrafın anlamının, ona bakan kişi tarafından o anda kurulduğu fikrine dayanır
Beşincisi aslında diğer dördünün içinde de vardır. Aynı fotoğrafa iki kişi baktığında iki farklı şey görür; gördüğümüz şey, o an içimizde olanla ilgilidir. Bir görüntüyü tarif ederken aslında kendimizi tarif ederiz.
Neden konuşmaktan daha kolay?
Bazı deneyimler kelimelere kolay gelmez. Kişi anlatmak ister ama cümle kurulmaz, ya da kurulan her cümle yetersiz kalır. Fotoğraf burada bir ara basamak işlevi görür: doğrudan kendinden bahsetmek yerine bir görüntüden bahsedersin, ve konuşma kendiliğinden derinleşir.
Bir de şu var: fotoğraf somuttur. Elinde tutabildiğin, işaret edebildiğin bir şey. Zor bir konuya doğrudan bakmak yerine, ona ait bir görüntüye bakmak çoğu insan için daha güvenlidir. Mesafe, dayanılabilir kılar.
"Ama ben iyi fotoğraf çekemiyorum"
Atölyelerde en sık duyduğum cümle bu — ve tamamen konu dışı.
Burada fotoğrafın teknik kalitesiyle ilgilenmiyoruz. Işık doğru mu, kadraj düzgün mü, netlik tutmuş mu — hiçbiri önemli değil. Weiser'ın vurguladığı gibi, bu çalışma fotoğrafı bir sanat nesnesi olarak değil, kişisel-sembolik bir iletişim biçimi olarak ele alır. Bir fotoğrafın yüzeyinde görüneninden çok, duygusal olarak neye dair olduğuyla ilgilenir.
Telefonunla çektiğin, kimseye göstermediğin bulanık bir kare, teknik olarak kusursuz bir manzara fotoğrafından çok daha fazla şey söyleyebilir.
Bir atölyede ne oluyor?
Benim çalıştığım format genellikle doğada bir yürüyüşle başlar. Katılımcılar telefonlarıyla, hiçbir teknik yönerge almadan, yalnızca dikkatlerini çeken şeyleri kaydeder. Sonra bu görüntülerle çalışırız — bazen konuşarak, bazen baskı alıp kolaja dönüştürerek.
İlginç olan şu: insanlar neyi çektiklerini genellikle sonradan anlıyor. Yürüyüş sırasında "güzel" olduğunu düşündükleri için kaydettikleri şeyin, aslında o dönem kafalarını meşgul eden bir meseleyle ilgili olduğunu fark ediyorlar. Tekrar eden bir biçim, sürekli aynı mesafeden çekilmiş kareler, hep boş olan çerçeveler.
Kimse bunu önceden planlamıyor. Zaten planlanabilseydi işe yaramazdı.
Kimler için uygun?
Kendini ifade etmekte zorlanan, konuşma terapisinde tıkandığını hisseden, ya da sadece kendine dair bir şeyi başka bir yoldan görmek isteyen herkes için. Fotoğrafçılık bilgisi gerekmiyor; telefon yeterli.
Bir uyarı da ekleyeyim: aile albümleriyle çalışmak beklenmedik biçimde yoğun olabilir. Bu yüzden bireysel terapide bu tekniklere geçmeden önce zemin hazırlanır. Atölye formatında ise çalışma, kişinin paylaşmak istediği kadarıyla sınırlı kalır — kimse anlatmak zorunda değildir.
Kaynaklar
Weiser, J. (1999). PhotoTherapy Techniques: Exploring the Secrets of Personal Snapshots and Family Albums (2. baskı). PhotoTherapy Centre.
Weiser, J. (2004). PhotoTherapy Techniques in Counselling and Therapy. Canadian Art Therapy Association Journal, 17(2).
Weiser, J. (1975). PhotoTherapy: Photography as a verb. The B.C. Photographer, 2, 33–36.
Saita, E. & Tramontano, M. (2018). Navigating the complexity of the therapeutic and clinical use of photography. Research in Psychotherapy.
PhotoTherapy Centre — phototherapy-centre.com
Judy Weiser'ın tekniklerini, kendisi tarafından yetkilendirilmiş eğitmen Francesca Belgiojoso ile eğitim alarak ve süpervizyon eşliğinde uygulayarak öğrendim. Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır ve bireysel değerlendirmenin yerini tutmaz.